Rannsóknarspurning; er hægt að tengja heimspeki og listfræ / fagurfræðiðikenningar og rannsóknir Immanuel Kant í riti hans Gagnrýni dómgreindarinnar , við mengja - og brotarannsóknir á borð við t.d. rannsóknir Benoit Mandelbrot á mengjafræði Cantors og heimssýn Kants , og ef svo er , verður þar með hægt að tala um að þriðja kópernikusarbyltingin í heimspeki sé hafin ef önnur kópernikusarbyltingin er mengjafræði Kantors?
Uppkast fyrir BA ritgerð um listfræði og fraktala eða brota , með megináherslu á listfræðirannsóknir Kants
Rannsóknarspurning; er hægt að tengja saman rannsóknir pólska stærðfræðingsins Benoit Mandelbrot á fraktölum við listfræðirannsóknir Immanuel Kants svo sem í riti hans Gagnrýni Dómgreindarinnar og er hægt að taka alheiminn úr miðjunni sem miðju skynjunarinnar hjá manninum líkt og Kant hafði tekið manninn úr miðjunni sem miðju skynseminnar?
Ritgerðin skiptist í 2 hluta og 4 kafla.
Kafla 1 og 2 í fyrsta hluta , og kafla 3 og 4 í 4. hluta.
Í meginhluta ritgerðarinnar er fjallað nær eingöngu um Kan
Meginhluti ritgerðarinnar skiptist í 2 hluta en í seinni hlutanum er minnst eilítið á fraktala , og áhrif rannsókna Mandelbrot , þar sem m.a. er fjallað um áhrif Kants á þróun heimsmyndar nútímans því ég er þeirrar skoðunar að Mandelbrot , Cantor og Kant tengist vegna áhuga þeirra á listfræði , heimspeki og vísindum böndum sem myndi saman það sem ég kalla hinar þrjár kópernikusarbyltingar í heimspeki.
Ekki er þó fjallað það mikið um fraktala í ritgerðinni í heild - aðeins er minnst á þá á nokkrum stöðum.
M.ö.o. er hægt að færa skynsamleg rök fyrr því , að þessi tenging listfræðikenninga Kants við hugmyndir Mandelbrot og Kant um smekksdóma hafi orðið til þess að nú sé hafin þriðja Kóperníkusarbyltingin í heimspeki - með þá seinni afleiðingarnar sem hlutu af mengjarannsóknum Cantors og þá fyrstu grundvöllinn sem Kant hafði lagt að þróun kenninga sinna á sviði listfræði og verufræði.
Nú hefur verið farið yfir fyrstu tilraun hjá mér til að gera ritgerðina og komið í ljós að ég get sleppt mjög miklu af fyrirhuguðu efni sem ég hafði ætlað að setja inn um brota , og tryggt þannig að leiðbeinandinn og aðstoðarkennari verði ekki fyrir talsverðum ruglingi eða jafnvel misskilningi , því ritgerðin fjallar fyrst og fremst um fagurfræði Kants , lítillega um tengingu rannsókna á henni í dag við rannsóknir á einhverju sem fólki finnst fallegt í dag , svo sem t.d. fraktölum , en þó því að áhrif Kants á listfræðirannsóknir samtímans eru enn óumdeilanleg.
Þessi ritgerð er því í raun ekki ritgerð um fraktala - hún er ritgerð um heimspeki , nánar tiltekið listfræði og heimspeki Immanuel Kant , og ég minnist á tvo til þrjá fraktala í því samhengi og engu öðru. Því má segja að umfjöllunarefnið verði 9 / 10 nær eingöngu ´kantískt´.
Markmið - markmiðið með þessari ritgerð er að varpa ljósi á hvernig ég tel að kenningar Kants á sviði listheimspeki / listfræði tengist kenningum Mandelbrots um hvernig mengi verða til og brotar og hvers vegna fólk sér fyrir sér falleg , stærðfræðileg brotamynstur í náttúrunni , og hvernig þessi brotamynstur eru hluti af rúmi , tíma og orsakasamhengjum.
Inngangur;
Í verufræði sinni gerir Aristóteles manninn að miðju skynseminnar og hinn þekkta alheim að miðju skynreynslunnar. Í verufræði sinni fjarlægir Immanuel Kant manninn úr miðju skynseminnar og úr miðju skynreynslunnar , og gerir skynsemina að miðju skynreynslunnar. Líkt og hjá Aristótelesi er hinn þekkti alheimur áfram miðja skynsemi og skynreynslu. Í þessari ritgerð er allt svið þekkingar sem maðurinn skilgreinir sem viðfangsefni sitt tekið til nánari athugunar , og það sem áður fyrr hafði verið kallað hinn þekkti alheimur , er tekið úr miðjunni sem viðfangsefni skynsemi og skynreynslu - ekki bara allra manna heldur allra vitsmunavera. M.ö.o. gert er ráð fyrir að vitsmunaverur hafi enga miðju lengur til þess að byggja niðurstöður sínar á þegar þær færa rök með og á móti smekksdómum. Fjallað verður um rök Kants fyrir því að það sé sáralítill , helst enginn munur á því hvernig hver og einn upplifir eigin smekksdóma , heldur eigi það við um svo gott sem allar vitsmunaverur og þar með talið ekki bara mennina - t.d. fíla , apa , höfrunga og vitsmunaverur á öðrum reikistjörnum og reynt að koma fram með skynsamleg mótrök.
M.ö.o. það er sáralítill munur neins staðar - á því hvernig skynsemin reynir að túlka smekksdóma.
Markmið; að reyna að gera tilraun til að tengja fagurfræðikenningar og hugmyndir sem Kant setur fram í Gagnrýni dómgreindarinnar við brota - og mengjarannsóknir og útskýra hvernig þessar rannsóknir hafa orðið myndlistarmönnum , tónlistarmönnum og fleirum í dag mikilvægur innblástur í gerð fallegra listaverka. Við sjáum eitthvað sem er fallegt í náttúrunni og sem er hluti af rúmi , tíma og orsakasamhengjum. Frjáls leikur ímyndunaraflsins tengir þessar myndir eða mynstur , form saman og býr til úr þeim ný eða önnur hugtök , t.d. ´brotar´, o.sv.frv. Hvers vegna finnst sumu fólki snjókorn og kuðungaform vera heillandi en öðru fólki ekki? Hvers vegna eiga stærðfræðileg mynstur þessara fallegu forma sér hvert sitt upphaf en engin endimörk?
I. Hluti.......
Smekkurinn sem hreinn , frjáls og óháður.
Megininntak Gagnrýni Dómgreindarinnar;
Listrænir dómar samanstanda af huglægu algildi ....
Það sem Burke hafði gert með þekkingarfræðina - með því að koma henni fyrir í listfræðinni á þann hátt sem hann gerði , gekk Kant lengra.
Kant tók við af Burke og breytti Inngangi hans , í fullmótuð vísindi.
Fegurð og dómar um það sem er fallegt hafa ekkert að gera með hinn fallega hlut sem slíkann.
Hvað er hið fagurfræðilega?
Svar; Það sem er þess eðlis að grundvöllur þess ákvarðast af engu öðru nema hinu huglæga.
Hvað er fagurfræðilegur dómur (gefið að hann sé rétt settur fram)?
Kant skiptir fagurfræðilegum dómum í tvo flokka:
1. Þá sem fullyrða ánægju eða óánægju - smekksdóma
2. Þá sem fullyrða um fegurð hlutar eða um þann hátt hvernig sá hlutur er táknaður.
Hreinir fagurfræðilegir dómar , það sem Kant kallar dómar um smekk , velta á áhugalausri ánægju (eða óánægju) í dómi gagnvart hlut. Áhugalaus ánægja er það sem er ekki bundið gagnvart nytsemi , siðferði eða skorti á nytsemi eða siðferði hlutar (þ.e. ef gerð væri tilraun til að dæma hlutinn út frá siðferðilegu sjónarmiði).
Spurning Hvað er fegurð?
Svar; Kant skiptir fegurð í tvo flokka
1. Frjálsa fegurð - það sem gerir ráð fyrir engri hugmynd um hvers eðlis hlutur ættu að vera
2. Bundin fegurð , eða fegurð sem er ósjálfstæð - það sem gerir ráð fyrir hugmynd um eða vangaveltum um hvers eðlis eða hvað hlutur ætti að vera og dæmir fullkomnun eða ófullkomnun hlutarins í samræmi við það.
Aðeins með því að dæma dæmi um frjálsa fegurð er dómurinn hreinn smekksdómur og niðurstaða hans því hreinn smekksdómur. Frjáls fegurð er það sem hefur "tilgang án tilgangs". Hið fagra vekur ánægju án hugtaka sem miðast út frá nytsemi eða siðferði: "engin viðfangstilgangur getur legið til grundvallar smekksdómsins" .
Spurning; Hvað er hið ægifagra?
Svar; Kant skiptir hinu ægifagra í tvo flokka:
1. Hið stærðfræðilega - það sem er "ekki að finna í fyrirbærum náttúrunnar , heldur aðeins í hugmyndum okkar"
2. Aflið - það sem er fundið fyrir þegar við skoðum í náttúrunni mikilfengleg fyrirbæri sem okkur stafar engin hætta af , og sem vekja í okkur tilfinningu eða tilfinningar um óhug án þess að við séum hrædd við þau (eða þessa hluti).
Þýtt og endurorðað af lítillri grein um Kant með spurningum og svörum á netinu
Kant youtube - 1 & 2
Ekki er verið að tala um hlutinn sem slíkann hér heldur hvernig hann er skynjaður af viðfangsefninu.
Á því sviði er Kant algjörlega sammála Burke.
Kant lýtur svo á að smekksdómar séu ekki huglægs eðlis - þeir eru ekki mótaðir af rökvísi , þeir eru ekki lagðir fram á rökréttan hátt.
Þess í stað eru þeir fagurfræðilegir (eru bundnir smekk).
Í stað þess að einbeita sér eingöngu að skáldskap, heimspeki , siðferæði og stjórnmálum í Gagnrýni Dómsins , líkt og Aristóteles hafði gert , fjallar verk hans um dómgreindina eða rökvísi um skilninginn , um ímyndunaraflið.
Það sem hann er að gera er að hann er að reyna að flokka hinar fjölbreytilegu aðferðir sem við beitum til þess að draga dóma af skynlifunum okkar , eða upplifunum okkar af því hvernig við sem manneskjur notum þessar aðferðir.
Rökvísi og ímyndunaraflið sem aðferðir til tjáningar skynlifana , eru röklegs og sálræns eðlis , en smekksdómurinn er aftur á móti fagurfræðilegs eðlis , eða huglægs eðlis (subjective) og það aðgreinir smekksdóminn frá rökvísi eða skilningi , sem andlegum eiginleika.
Kant skrifar sem sagt rit sem fjallar um skynsemi , og tekur ekki fyrir eins mikið af viðfangsefnum í einu og Aristóteles hafði gert í sínum ritum.
Á meðann Aristóteles hafði reynt að flokka og skilgreina út frá alls kyns flokkunum og flokkunarkerfum beinar og óbeinar upplifanir okkar af reynslu - reyndi Kant að skipta skynseminni niður og skoða hvernig menn upplifa smekk og hvers vegna það er svona lítill munur á því hvernig við berum saman bækur okkar af listrænni upplifun.
Þar sem huglægir dómar gera fyrir fram ráð fyrir fastmótuðum hugmyndum og vinna að því að koma á fastmótuðum hugtökum finna fagurfræðilegir dómar sér leiðir út frá tilfinningum okkar og hvorugir hvíla á neinu hugtaki né reyna þeir að framkalla neitt hugtak.
Huglægu eiginleikarnir hafa áhuga á að setja upp hugtök og viðmið og hugmyndir.
Fagurfræðilegir dómar eru áhugalausir og vinna út frá tilfinningum en hafa ekki áhuga á því að framkalla nein hugtök.
Listfræðilegir dómar eru einnig lausir við öll markmið og allan tilgang.
Það sem Kant bætir við varðandi huglægni (subjectivity) , er að hún er ekki háð neinum takmörkunum og er frjáls.
Ætti smekksdómur að leyta að markmiði ætti sá smekksdómur að vera markmið í sjálfum sér.
Fagurfræðilegir dómar eru samkvæmt þessu markmið í sjálfum sér - þeir eru fullir og heilir og leita ekki einhvers annars eins og skynsemi eða skilningur eru gjörn á að gera.
Ef smekksdómur leitaði tilgangs væri það þýðingarlaus tilgangur (´purposeless purpose´).
Ef einhver kæmi í heimsókn til Kants og segði við hann að skáldskapur og myndlist væru tilgangslaus myndi hann segja ´já. Þau hafa ekkert með tilgang að gera því þau eru algjörlega frjáls´.
Ein leið til að svara Platón er að skapa aðskilið svæði fyrir myndlist og skáldskap og það er Kant að gera
Hann er ekki aðeins að skapa öðruvísi svæði fyrir skáldskap heldur hvílir skáldskapurinn á allt öðruvísi ástæðu heldur en skynjunin gerir.
Ástæðu eða grundvelli sem er fagurfræðilegs eðlis og hefur að gera með smekksdóma.
Það þýðir að bæði viðfangsefni og hlutur eru skynjuð eins og þau séu heil og fullkomin innra með sér sjálfum.
Í smekksdóminum felast engin nýtingarmarkmið eða tilgangur.
Hver smekksdómur er markmið í sjálfu sér.
Þetta kemur margoft fram í útskýringum Kants á hans túlkun á eðli smekksdóma.
Ein leið sem Kant fer til að skilgreina hið fallega er að aðgreina það frá öðrum hlutum svo að hann aðgreinir það frá hinu ánægjubundna og síðan aðskilur hann það frá hinu góða.
Skoðum muninn á hinu fallega , þ.e. hinu fagurfræðilega , og því sem er ánægjubundið.
Þar sem hið ánægjubundna er áhugasöm tilfinning sem leitar eftir ánægju gagnvart hlutnum hefur hið fagra einfaldlega engann áhuga.
Það leitar ekki eftir neinu gagnvart hlutnum og krefst einskis af honum.
Orðin tvö , ´eros´og ´agpe´(?) (ATH)henta mjög til þess að útskýra hvað Kant er að fara í þessu samhengi.
Eros er efniskennds eðlis , þú villt komast yfir það sem þér er kært , það er hið ánægjubundna , en agape er sjálfslaus kærleikur.
Þú villt ekki komast yfir neitt eða stjórna neinu heldur elska.
Hið fallega er lauslega meira líkt agape á meðann hið ánægjubundna líkist meira eros.
Hið fagra hefur svo litlar áhyggjur af ánægju gagnvart einhverju að það veltir því vart fyrir sér hvort þessi hlutur sé til eða ekki.
Þessi hlutur getur verið ímyndaður hlutur , eða eitthvað á borð við einhyrning , það er allt í lagi því að markmið hins fallega er ekki að komast yfir hlutinn.
Það leitar ekki ánægju.
Það er hreint og frjálst og er markmið í sjálfu sér.
Á meðann hið góða leitar uppi fegurð sem takmark að æðra markmiði samþykkir hið fallega það án nokkurra skilyrða sem fagurfræðilegan hlut í sjálfum sér.
Skoðum eitthvað sem höfðar til fegurðartilfinningu fólks , t.d. íkon eða skúlptúr.
Ef þú hefur áhuga á hinu góða ertu að velta fyrir þér hvernig þessi íkon getur komið þér í beint samband við guðdóminn sem er annað markmið , en ef þú horfir á þennan hlut út frá fagurfræðilegu sjónarhorni hefurðu áhuga á því sem markmiði í sjálfu sér , ekki hvað það getur gert fyrir þig eða hvert það mun fara með þig heldur hvernig það birtist þér sem markmið í sjálfu sér (listaverkið sem þú ert að horfa á).
Það er hið fallega.
Ég hef verið að vinna mér leið upp á við í þessari miðjubundnu skilgreiningu á öllu því sem Kant hefur sagt og skrifað (í listfræðirannsóknum í þessu tilfelli og Gagnrýni dómgreindarinnar).
Kant segir að þó að smekksdómur velti algjörlega á viðfangsefninu , er hann þverstæðukenndur og gætir áhrifum hans alls staðar og þannig kemur til kasta ´viðfangsbundnu algildi´ (subjective universality´).
Þetta er jafn mikilvægt Kant og það er Burke , en hann sagði það sama , að smekksdómurinn sé viðfangsbundinn og við finnum fyrir honum öll öll einstaklingsbundið , og sönnun hans fyrir ´viðfanbsbundnu algildi´er sú að fyrst að við höfum skilningarvit sem við getum notað til að skynja umhverfi okkar með og mynda okkur dóma um smekk , er smekkurinn sjálfur algildur. Sönnun Burke fyrir ´viðfangsbundnu algildi´ er fólgin í því að fyrst að ímyndunaraflið og smekkurinn eru háð skilningarvitunum og fyrst þau eru algild , þá er smekkurinn algildur. Kant væri þessu vafalítið sammála en kemur með dýpra svar. Samkvæmt Kant og hvernig hann byggir sína hugmynd um ´viðfangsbundið algildi´, það sem gerir það að verkum að reynsla manna af smekksdómum er sams konar eðlis úti um allt , er sú staðreynd að viðfanbsbundið algildi er hreinlega bundið viðfangsefninu (´hrein skynsemi´) og því eru smekksdómar ólitaðir af hagsmunum sem koma eftir á eða neinu sem hallast að þeim , og listfræðin er í sjálfri sér frjáls , hún er óháð stjórnmálum , og í henni eru engin plön sem hægt er að dylja og fyrst að hið fallega nær ekki yfir nein hugtök , þar sem hún er frjáls og áhugalaus , og í þriðja lagi skeytingarlaus gagnvart hlutnum og tilvist hans og þá hlýtur hún einnig að gæta fyllsta fordómaleysis og vera laus við allar takmarkanir og það þýðir að ef við myndum okkur skoðanir út frá smekksdómum sem eru lausir við alla fordóma , öll plön og allar takmarkanir hljóta slíkar myndanir á slíkum skoðunum á slíkum smekksdómum að vera settar fram í anda sams konar frelsis og þess sem listfræðin sjálf býr yfir.
Það sem Kant er að segja er að ef við upplifum smekkinn sem óháðan neinni dagskrá eða pólitík óháð því hvað okkur finnst sjálfum um upplifanir okkar af smekksdómum , þá upplifum við hann öll eins.
Þessi skoðun Kants sem er miðpunkturinn í allri hans listfræði verður enn þann dag í dag fyrir árásum - í huga nútíma kennimanna er þetta fáránlegt (Kant veldur enn deilum í dag um smekkinn og rannsóknir sínar og rannsóknarniðurstöður á honum) því í þeirra hug er ekki til neitt sem heitir frjáls og áhugalaus viðbrögð , í huga módernistanna veltur allt á pólitík , ekkert getur verið frjálst undan járnhnefum pólitískrar hugmyndafræði og pólitísksrar atburðarásar og froðufella því , póstmódernistar hins vegar hafa haldið fram að sumt geti verið óháð deiglunni , og allt er afstætt og ekki er til neitt algildi , og Kant hefur enn þann dag í dag orðið fyrir mjög harðri gagnrýni á kenningar sínar og hugmyndir um hvernig við deilum smekki okkar gagnvart smekki sem í sjálfum sér er hlutlaus gagnvart öllum öðrum smekki , og smekkurinn er háður viðfangsefni og algildi , hvort sem við erum því sammála eða ekki , og er þannig frjáls og óháður gagnvart öllum hugmyndakerfum og atburðarásum.
Af hverju er það svona mikilvægt og af hverju er þessi þverstæða okkur nauðsynleg?
Að dómi Kants verður hinn fagurfræðilegi heimur að vera viðfangsbundinn , annars verður hann ekki frjáls , og til þess að vera frjáls verður hinn fagurfræðilegi heimur að vera fagurfræðilegur , þ.e. hann sjálfur , og verður að fórnfæra sér sem svið gagnrýninnar greiningar , kerfisbundinna rannsókna , hann verður að algildur , þannig að til þess að vera frjáls verður hann að vera viðfangsbundinn , en til þess að við getum sett upp kerfi og reglugerðir eins og hinn kerfisbundni Kant vill að við gerum , þá verður þessi heimur að vera algildur , og Kant er eins og Burke ; ´ef hann er ekki algildur og ég get ekki flokkað neitt í honum , til hvers þá að gera það? Það væri gagnslaust. Berum saman hugmyndir Kant við kristindóminn því þar eru smá tengsl. Í kristilegri guðfræði er Jesú Guð og maður og á sama tíma hlýtur Jesú að vera Guð því annars væri dauði hans ekki 100% algildur fyrir frelsun. Að áliti Kants er smekkurinn ekki 100% gildur því hann tengist ánægjunni. Ánægjan skapar smekknum glamúr og gefur listaverkinu efnahagslegt gildi. Þegar við tölum um smekk erum við ánægð , það vísar á leit að markmiði og hann er ekki hreinn , en samt sem áður er til hreinn , æðri smekkur að dómi Kants , og það er smekkur sem beinist að formi.
Af hverju er smekkur sem beinist að formi frjáls og fagurfræðilegur? Ástæðan er samkvæmt Kant að form ljóðs er hægt að rannsaka sem markmið í sjálfu sér sem það væri tilgangslaus tilgangur. Sem slíkt getur þetta form verið hluti af heimi fagurdóma. Átt er við ´form´ andstætt ´innihaldi´. Innihald ljóðs eða mórall þess er eitthvað sem breytist með hverri öld sem líður en í huga Kant er formið eitthvað sem er hreint og eilíft , það breytist ekki , og form ljóðs á sér enga dagskrá / atburðarás , það er markmið í sjálfu sér , eða tilgangslaus tilgangur og þess vegna er það gott og nær gagnvart hinum fagurfræðilega dómi , þannig að smekkur gagnvart formi er fagurfræðilegs eðlis. Þessi formalismahluti hjá Kant tengist plotti yfir karakter hjá Aristótelesi. Ef þú hugsar út í það er plott miklu nálægara gagnvart formi heldur en karakter er innihaldi , og að þessu leyti er Kant Aristótelesarsinni. Hann líkt og Aristóteles setur plottið í forgang og plottið tengist forminu og formið er hreint og eilíft og þess vegna fagurfræðilegs eðlis.
Þessi hugmynd hefst hjá Aristótelesi og Kant tekur hana upp.
Vissulega kemur það fyrir sjónir eins og að hér sé verið að tala um fegurðina eins og hún sé í hlutnum , langar mig til að benda á að í hvert sinn sem ég ræði fegurðarhugtakið í þessu samhengi er ég enn að tala um viðfangsefnið. M.ö.o. það er vissulega nokkuð strembið að tala um þetta því það er eins og ég sé að segja að ´fegurðin búi í hlutnum´, en að hér mun ekki vikið frá því að um þekkingarfræði sé að ræða , þ.e. að fegurðin sé til staðar í viðfangsefninu , því hér er átt við að Kant hafi verið að reyna að nálgast þessa umræðu á nýjann hátt þar sem að svo virðist greinilega sem að sama hvernig við orðum það virðist eins og við séum að tala um hlutinn. Þannig reynist það flókið og þungbært að tala um viðfangsbundið svar. Enn og aftur leggur hann áherslu á að það virðist vissulega sem svo að hann komi vissulega fyrir sjónir hlutbundið , þó reyndin sé einfaldlega sú , a.m.k. virðist það vera sem svo , að það sem hann sé að reyna að boða með röksemdafærslum sínum og greiningu á heimspekilegum vandamálum smekkshugtaksins , sé viðfanbsbundið. Hvert er þá hlutskipti ímyndunaraflsins gagnvart smekknum?
II. Hluti.....
Til þess að skilja heimspeki Kants verðum við að skilja hvernig hann skilgreinir hugtakið ´ímyndunarafl´. Kant tekur allt sem Burke sagði saman í heimspeki sinni en gengur svo umtalsvert lengra sjálfur. Hann telur að ímyndunaraflið sé ósjálfráður , sálrænn hæfileiki sem öðlast líf og verður frjáls fyrir tilstilli fagurfræðilegra / listrænna hugmynda og líkt og Burke er hann sammála afstöðu Burkes til ímyndunaraflsins sem er að það sé frjálst og leitist við að bera hlutina endurtekið saman. Líkt og Burke þá sér Kant ímyndunaraflið fyrir sér á þann hátt að það öðlist hæfileikann til þess að bera saman skynupplýsingar í ný form og tengingar og það hefur að gera með ósjálfræði og í frjálsum leik sínum grípur ímyndunaraflið skynupplýsingarnar og býr til nýjar myndir eða form úr þeim (t.d. falleg mynstur í náttúrunni svo sem brota líkt og í kuðungum og snjóflögum).
Um hlutskipti ímyndunaraflsins gagnvart smekknum.
III. Hluti........
Áhrif Kants á síðari Kópernikusarbyltingar í heimspeki
IV.Hluti......
Góði rýnir Humes og hinn góði rýnir í dag sem margskiptur.
Kant lýtur á ímyndunaraflið sem óháða , skyndilega og sálræna gáfu (náðargáfu) sem er upplifuð sem ljóslifandi og sem eiginleiki sem öðlast frelsi fyrir tilstilli tjáningu listrænna eða fagurfræðilegra hugmynda.
Líkt og Burke telur Kant að ímyndunaraflið sé óháð og frjálst , og að það leitist á við að bera hluti saman í sífellu (´endurbera þá saman). Leikur þess er því frjáls. Rétt eins og Burke gefur Kant ímyndunaraflinu þann eiginleika að bera saman í sífellu skynupplýsingar í ný form og ný tengsl og það hefur að gera með skyndileika , og ímyndunaraflið grípur upplýsingarnar á lofti í frjálsum leik , og úr verða ný form. Hér svipar Kant til Burke í greiningu Burke á tengslum ímyndunaraflsins við beinar eða aðrar upplifanir á smekk.
Enn þann dag í dag hefur þessi skýring á heimspeki Kants í listfræði hans orðið fyrir árásum.
Það er skiljanlegt því það ríkir mikið ósamkomulag um það hversu langt menn megi ganga í að túlka skoðanir sínar á myndlist , og í hönnun og framleiðslu listaverka.
Hvað átt er við með ´Kópernikusarbylting í heimspeki´
Með hugtakinu ´kópernikusarbylting í heimspeki´er átt við byltinguna sem Kant olli í kjölfar rannsókna sinna á fyrirbærum listfræði og heimspeki , sérstaklega í ritum eins og Gagnrýni Hreinnar Skynsemi og Gagnrýni dómgreindarinnar.
Kópernikus hélt fram að þau rök að Jörðin væri miðja alls stæðust einfaldlega ekki skoðun , þar sem að sólin hlyti að vera miðja kerfis , sem Jörðin og aðrar þekktar reikistjörnur innan hennar kerfis , snerust um.
Kant hélt því fram að sams konar skapi í Gagnrýnni hreinnar skynsemi og Gagnrýnni dómgreindarinnar , að mannleg skynsemi sé ekki miðja sjálfrar skynreynslunnar eins og sumir höfðu lengi haldið fram , heldur sé hún háð miðju í sjálfri sér , óháð því hvernig einstaklingsbundin túlkun á því hvað orsakar það að þekking verður til , fer fram.
Í heimspekinni er miðjuviðfangsefnið sjálf skynjunin - af hverju upplifum við það sem við skynjum á þann hátt sem við gerum einstaklingsbundið og deilum svo hvert með öðru?
Aristóteles gerði manninn að miðju skynreynslunnar í skynheimi sínum sem einstaklingur þegar hann var uppi á sínum tíma , og Immanuel Kant færði skynsamleg rök fyrir því að án beinnar tengingar við rúm , tíma og orsakasambönd , gæti einstaklingurinn ekki tengt með neinum hætti svo vitað sé , rúm við tíma og síðan rúm við tíma og orsakasambönd , og haldið hinu forskilvitlega aðskildu rúmi , tíma og orsakasamböndum , sem færa má rök með og á móti hvort sé yfir höfuð hægt.
Fyrsta kópernikusarbyltingin í heimspeki samkvæmt þessari skýringu væri þá sú ákvörðun Kants að svipta manninn stöðu sinni sem miðju skynjunarinnar og gera skynsemina að miðju sjálfrar sín.
Í sinni heimspeki tekur Kant manninn úr miðjunni sem viðfangsefni skynseminnar - og í hans heimspeki er það skynsemin sjálf sem er miðja skynjunarinnar og það hvernig við túlkum á einstaklingsbundinn hátt reynslu okkar af skynfyrirbrigðum leiðir til skilnings okkar á því smám saman , hvers vegna við upplifum skynreynslu okkar á svipaðan hátt.
Í heimspeki Kants er það alheimurinn sem er miðja skynseminnar , en hjá Aristótelesi hinn skynsami einstaklingur , óháð því hvers eðlis hann er sem vitsmunavera.
Í minni heimspeki er engin miðja. Meira að segja sjálf skynfærin í líkama mínum eru ekki miðja skynreynslunnar.
Fyrir þessu sjónarmiði gagnvart heimssýn minni þar sem skynjun og upplifanir á skynfyrirbrigðum eru teknar fyrir , hefur hinn þekkti heimspekingur Sigríður Þorgeirsdóttir fært skynsamleg mótrök , þar sem hún heldur því fram , að án einstaklingurinn verði að taka mið af e.k. miðju í sínum heimi til þess að geta túlkað skynreynslu sem beina afleiðingu túlkunar skynfæranna á skynreynslu og því hvernig þau þýða þá skynreynslu.
Ég er sammála henni að mörgu leyti , en ósammála því að líkami minn sé miðja skynreynslu í mínu lífi , þar sem ég tel að skynreynslan sjálf sé ólínubundin og óháð neinni miðju.
Með því að svipta hinn þekkta alheim stöðu sinni sem miðju skynreynslunnar hjá manninum hér og nú , má færa rök fyrir því að þar með sé hafin þriðja kópernikusarbyltingin í heimspeki þar sem hinar fyrri tvær höfðu gert ráð fyrir því að hinn þekkti alheimur væri miðja allrar skynreynslu hjá manninum , og í hinni síðari sem Kant hafði komið af stað hafði maðurinn verið sviptur stöðu sinni sem miðja skynreynslu sinnar og í stað mannsins sem miðju skynseminnar , er skynseminni sjálfri komið fyrir sem miðju sjálfrar sín , þar sem einstaklingurinn er einfaldlega athugandi í atburðarás sem samanstendur af ákveðinni röð hendinga eða atburða.
Í minni heimspeki er tekið mið af afstæðinu sem grundvellinum að baki allrar skynjunar , og með afstæðinu er hinum þekkta alheimi annars vegar og skynfærunum mínum hins vegar , bolað í burtu sem miðju skynjunar hjá mér sem einstaklingi , þegar ég vel að túlka fyrirbæri eða atburði sem ég hef skynjað.
Í seinni kópernikusarbyltingunni í heimspeki tengir Georg Kantor stærðfræðina heimspekinni með því að þróa mengjafræði sína og útskýra hana með háþróaðri , heimspekilegri hugsun sem gerði það að verkum að honum tókst næstum því að koma nokkru skipulagi á stærðfræðilegt og heimspekilegt hugarfar sitt. Þessi háþróaða , heimspekilega hugsun fólst í því að gera margar tilraunir til að taka flókin , stærðfræðileg fyrirbrigði sem fyrirfinnast í náttúrunni og reyna að útskýra þau vísindalega og heimspekilega. Um leið og það tækist , væri hægt að sýna fram á tilvist samræmis sem tengdi öll flókin stærðfræðileg fyrirbrigði , svo sem t.d. Koch flöguna. Spurningin á dögum Cantors var sú hvort í framtíðinni yrðu þróuð hugtök eða orð sem hægt væri að nota til að sýna fram á hvernig brotar sem virðast eiga sér upphaf en engann endi deilast niður í að því er virðist hið óendanlega.
Í brautryðjendastarfi sínu á rannsóknum mengja má segja að Kantor hafi sýnt fram á að það sé einfaldlega ekki hægt að halda vísindunum aðskildum frá djúpum , flóknum vangaveltum eða jafnvel sjálfri heimspekinni.
Afleiðing Kópernikusarbyltingarinnar í heimspeki fyrir listgreiningu , mengjafræðirannsóknir og brotarannsóknir
Tenging heimspeki - og listfræðirannsókna Kants við heimspeki - og stærðfræðirannsóknir Mandelbrot og Georg Kantor er tiltölulega einfalt ferli. Hjá Aristótelesi var það þekkingin sem var miðja skynseminnar , en Kant taldi að það væri enginn sérstakur tilgangur fólginn í því hvernig fólk býr til listaverk eða upplifir þau - það sé því tungumálið sjálft sem er miðja skynseminnar - án skynsamlegrar túlkunar á því hvers vegna maður upplifir listaverk sem fallegt eða ljótt , færir skynsamleg rök með og á móti listaverki er ekki mögulegt að beita tungumálinu sjálfu sem verkfæri til þess að skýra þessar upplifanir.
Aristóteles væri þessu að miklu leyti sammála.
Kant færir rök fyrir því að í eðli sínu sé öll list tilgangslaus - það séu þeir sem upplifi hana sem gefi merkingu beinnar eða óbeinnar deildrar reynslu af henni. Það eru m.ö.o. áhorfendurnir sem eru dómararnir sem ljá listamanninum rödd sína - án þeirra þjónar listaverkið engum ´tilgangi sem er full tilgangs´hvort eð er. Mandelbrot taldi ekki að list væri sem slík tilgangslaus , heldur líkt og Kant að listrýnar og listamenn gæfu listinni merkingu.
Mandelbrot færði rök fyrir því að með því að bannfæra augað frá vísindunum , hafi vísindamenn gert mjög alvarleg mistök - þar með hafi þeir bannfært vísindin frá sjálfri skynseminni , og reynt að túlka skynseminna ríkinu í hag , fremur en hinum almenna borgara sem áhorfanda listaverks , eða fallegs mynsturs - mynsturs sem áhorfandi þess eða upplifandi velur að gefa merkingu - en sjálft mynstrið er til óháð beinnar eða óbeinnar íhlutunar hjá áhorfandanum. Mandelbrot skorti hins vegar skýrari og afmiðjaðri útfærslu á því hvað gerir upplifun af fegurð að því sem hún er , t.d. fegurð brota , vegna þess að brotahugtakið sjálft hafði fram á hans dag , helst verið rætt innan jaðars háskólasamfélagsins og lítið utan hans.
Mandelbrot færði skynsamleg rök fyrir því að líkt og Kant hafði sýnt fram á með sínum rökum að mjög lítill munur sé á því hvernig hinn almenni borgari og elítisti skynji eða upplifi listaverk , þá sé mjög lítill munur á því hvernig einhver sem er ómenntaður og háskólaborgari upplifa listaverk eða einhver falleg mynstur sem þeir sjá og velja svo að gefa eitthvert heiti , eins og t.d. í tilfelli hinnar fögru Koch flögu.
Kant lenti upp á kant við konunginn út af túlkunum sínum á því hvernig fólk upplifir það að horfa á eða búa til listaverk , og Mandelbrot lenti upp á kant við tilviljunarsinna vegna tilrauna sinna til að færa skynsamleg rök fyrir því að þeir einir hafi ekki alltaf rétt fyrir sér þegar þeir reyna að túlka upplifanir sínar af því að horfa á listaverk eða skoða falleg munstur.
Mandelbrot var mengjafræðingur líkt og Georg Cantor og heimspeki hans og stærðfræðirannsóknir og mengjarannsóknir Georg Cantor tengjast órjúfanlegum böndum.
Það sem Cantor hafði reynt að sjá fyrir sér sem hafði gert hann veikann andlega , gat Mandelbrot nefnt , og kallað brota - og þar með var komið hugtak yfir brota sem eru stærðfræðileg fyrirbæri sem eiga sér hvorki upphaf né endi og halda áfram endalaust , og hver broti hefur sinn einstaka stærðfræðiútreining sem útskýrir myndun hans.
Cantor veiktist því hann hafði ofkeyrt sér í stanslausum tilraunum til þess að sjá fyrir sér stærðfræðijöfnur sem útskýrðu brot sem áttu sér hvorki upphaf né endi , og kröfðust sérstakra mynda til að útskýra myndun hvers brots.
Engin hugtök voru til undir þessi brot , og síðar meir þróaði Benoit Mandelbrot hugtakið brotar , út frá hugtakinu ´brot´ (fraction) til þess að nota hugtak sem væri auðvelt að muna og skilja tið að auðvelda sjálfum sér að skilja brotana og hvers vegna fólk getur séð fyrir sjálfu sér tilurð þeirra í huganum og útskýrt það í ræðu og riti.
Notað úr fyrri hluta myndbandanna Kant youtube - 1 of 2
NOTA SÍÐAR KANT YOUTUBE MYNDBÖNDIN SEM ERU Í 3 LIÐUM
Uppkast fyrir BA ritgerð um listfræði og fraktala eða brota , með megináherslu á listfræðirannsóknir Kants
Rannsóknarspurning; er hægt að tengja saman rannsóknir pólska stærðfræðingsins Benoit Mandelbrot á fraktölum við listfræðirannsóknir Immanuel Kants svo sem í riti hans Gagnrýni Dómgreindarinnar og er hægt að taka alheiminn úr miðjunni sem miðju skynjunarinnar hjá manninum líkt og Kant hafði tekið manninn úr miðjunni sem miðju skynseminnar?
Ritgerðin skiptist í 2 hluta og 4 kafla.
Kafla 1 og 2 í fyrsta hluta , og kafla 3 og 4 í 4. hluta.
Í meginhluta ritgerðarinnar er fjallað nær eingöngu um Kan
Meginhluti ritgerðarinnar skiptist í 2 hluta en í seinni hlutanum er minnst eilítið á fraktala , og áhrif rannsókna Mandelbrot , þar sem m.a. er fjallað um áhrif Kants á þróun heimsmyndar nútímans því ég er þeirrar skoðunar að Mandelbrot , Cantor og Kant tengist vegna áhuga þeirra á listfræði , heimspeki og vísindum böndum sem myndi saman það sem ég kalla hinar þrjár kópernikusarbyltingar í heimspeki.
Ekki er þó fjallað það mikið um fraktala í ritgerðinni í heild - aðeins er minnst á þá á nokkrum stöðum.
M.ö.o. er hægt að færa skynsamleg rök fyrr því , að þessi tenging listfræðikenninga Kants við hugmyndir Mandelbrot og Kant um smekksdóma hafi orðið til þess að nú sé hafin þriðja Kóperníkusarbyltingin í heimspeki - með þá seinni afleiðingarnar sem hlutu af mengjarannsóknum Cantors og þá fyrstu grundvöllinn sem Kant hafði lagt að þróun kenninga sinna á sviði listfræði og verufræði.
Nú hefur verið farið yfir fyrstu tilraun hjá mér til að gera ritgerðina og komið í ljós að ég get sleppt mjög miklu af fyrirhuguðu efni sem ég hafði ætlað að setja inn um brota , og tryggt þannig að leiðbeinandinn og aðstoðarkennari verði ekki fyrir talsverðum ruglingi eða jafnvel misskilningi , því ritgerðin fjallar fyrst og fremst um fagurfræði Kants , lítillega um tengingu rannsókna á henni í dag við rannsóknir á einhverju sem fólki finnst fallegt í dag , svo sem t.d. fraktölum , en þó því að áhrif Kants á listfræðirannsóknir samtímans eru enn óumdeilanleg.
Þessi ritgerð er því í raun ekki ritgerð um fraktala - hún er ritgerð um heimspeki , nánar tiltekið listfræði og heimspeki Immanuel Kant , og ég minnist á tvo til þrjá fraktala í því samhengi og engu öðru. Því má segja að umfjöllunarefnið verði 9 / 10 nær eingöngu ´kantískt´.
Markmið - markmiðið með þessari ritgerð er að varpa ljósi á hvernig ég tel að kenningar Kants á sviði listheimspeki / listfræði tengist kenningum Mandelbrots um hvernig mengi verða til og brotar og hvers vegna fólk sér fyrir sér falleg , stærðfræðileg brotamynstur í náttúrunni , og hvernig þessi brotamynstur eru hluti af rúmi , tíma og orsakasamhengjum.
Inngangur;
Í verufræði sinni gerir Aristóteles manninn að miðju skynseminnar og hinn þekkta alheim að miðju skynreynslunnar. Í verufræði sinni fjarlægir Immanuel Kant manninn úr miðju skynseminnar og úr miðju skynreynslunnar , og gerir skynsemina að miðju skynreynslunnar. Líkt og hjá Aristótelesi er hinn þekkti alheimur áfram miðja skynsemi og skynreynslu. Í þessari ritgerð er allt svið þekkingar sem maðurinn skilgreinir sem viðfangsefni sitt tekið til nánari athugunar , og það sem áður fyrr hafði verið kallað hinn þekkti alheimur , er tekið úr miðjunni sem viðfangsefni skynsemi og skynreynslu - ekki bara allra manna heldur allra vitsmunavera. M.ö.o. gert er ráð fyrir að vitsmunaverur hafi enga miðju lengur til þess að byggja niðurstöður sínar á þegar þær færa rök með og á móti smekksdómum. Fjallað verður um rök Kants fyrir því að það sé sáralítill , helst enginn munur á því hvernig hver og einn upplifir eigin smekksdóma , heldur eigi það við um svo gott sem allar vitsmunaverur og þar með talið ekki bara mennina - t.d. fíla , apa , höfrunga og vitsmunaverur á öðrum reikistjörnum og reynt að koma fram með skynsamleg mótrök.
M.ö.o. það er sáralítill munur neins staðar - á því hvernig skynsemin reynir að túlka smekksdóma.
Markmið; að reyna að gera tilraun til að tengja fagurfræðikenningar og hugmyndir sem Kant setur fram í Gagnrýni dómgreindarinnar við brota - og mengjarannsóknir og útskýra hvernig þessar rannsóknir hafa orðið myndlistarmönnum , tónlistarmönnum og fleirum í dag mikilvægur innblástur í gerð fallegra listaverka. Við sjáum eitthvað sem er fallegt í náttúrunni og sem er hluti af rúmi , tíma og orsakasamhengjum. Frjáls leikur ímyndunaraflsins tengir þessar myndir eða mynstur , form saman og býr til úr þeim ný eða önnur hugtök , t.d. ´brotar´, o.sv.frv. Hvers vegna finnst sumu fólki snjókorn og kuðungaform vera heillandi en öðru fólki ekki? Hvers vegna eiga stærðfræðileg mynstur þessara fallegu forma sér hvert sitt upphaf en engin endimörk?
I. Hluti.......
Smekkurinn sem hreinn , frjáls og óháður.
Megininntak Gagnrýni Dómgreindarinnar;
Listrænir dómar samanstanda af huglægu algildi ....
Það sem Burke hafði gert með þekkingarfræðina - með því að koma henni fyrir í listfræðinni á þann hátt sem hann gerði , gekk Kant lengra.
Kant tók við af Burke og breytti Inngangi hans , í fullmótuð vísindi.
Fegurð og dómar um það sem er fallegt hafa ekkert að gera með hinn fallega hlut sem slíkann.
Hvað er hið fagurfræðilega?
Svar; Það sem er þess eðlis að grundvöllur þess ákvarðast af engu öðru nema hinu huglæga.
Hvað er fagurfræðilegur dómur (gefið að hann sé rétt settur fram)?
Kant skiptir fagurfræðilegum dómum í tvo flokka:
1. Þá sem fullyrða ánægju eða óánægju - smekksdóma
2. Þá sem fullyrða um fegurð hlutar eða um þann hátt hvernig sá hlutur er táknaður.
Hreinir fagurfræðilegir dómar , það sem Kant kallar dómar um smekk , velta á áhugalausri ánægju (eða óánægju) í dómi gagnvart hlut. Áhugalaus ánægja er það sem er ekki bundið gagnvart nytsemi , siðferði eða skorti á nytsemi eða siðferði hlutar (þ.e. ef gerð væri tilraun til að dæma hlutinn út frá siðferðilegu sjónarmiði).
Spurning Hvað er fegurð?
Svar; Kant skiptir fegurð í tvo flokka
1. Frjálsa fegurð - það sem gerir ráð fyrir engri hugmynd um hvers eðlis hlutur ættu að vera
2. Bundin fegurð , eða fegurð sem er ósjálfstæð - það sem gerir ráð fyrir hugmynd um eða vangaveltum um hvers eðlis eða hvað hlutur ætti að vera og dæmir fullkomnun eða ófullkomnun hlutarins í samræmi við það.
Aðeins með því að dæma dæmi um frjálsa fegurð er dómurinn hreinn smekksdómur og niðurstaða hans því hreinn smekksdómur. Frjáls fegurð er það sem hefur "tilgang án tilgangs". Hið fagra vekur ánægju án hugtaka sem miðast út frá nytsemi eða siðferði: "engin viðfangstilgangur getur legið til grundvallar smekksdómsins" .
Spurning; Hvað er hið ægifagra?
Svar; Kant skiptir hinu ægifagra í tvo flokka:
1. Hið stærðfræðilega - það sem er "ekki að finna í fyrirbærum náttúrunnar , heldur aðeins í hugmyndum okkar"
2. Aflið - það sem er fundið fyrir þegar við skoðum í náttúrunni mikilfengleg fyrirbæri sem okkur stafar engin hætta af , og sem vekja í okkur tilfinningu eða tilfinningar um óhug án þess að við séum hrædd við þau (eða þessa hluti).
Þýtt og endurorðað af lítillri grein um Kant með spurningum og svörum á netinu
Kant youtube - 1 & 2
Ekki er verið að tala um hlutinn sem slíkann hér heldur hvernig hann er skynjaður af viðfangsefninu.
Á því sviði er Kant algjörlega sammála Burke.
Kant lýtur svo á að smekksdómar séu ekki huglægs eðlis - þeir eru ekki mótaðir af rökvísi , þeir eru ekki lagðir fram á rökréttan hátt.
Þess í stað eru þeir fagurfræðilegir (eru bundnir smekk).
Í stað þess að einbeita sér eingöngu að skáldskap, heimspeki , siðferæði og stjórnmálum í Gagnrýni Dómsins , líkt og Aristóteles hafði gert , fjallar verk hans um dómgreindina eða rökvísi um skilninginn , um ímyndunaraflið.
Það sem hann er að gera er að hann er að reyna að flokka hinar fjölbreytilegu aðferðir sem við beitum til þess að draga dóma af skynlifunum okkar , eða upplifunum okkar af því hvernig við sem manneskjur notum þessar aðferðir.
Rökvísi og ímyndunaraflið sem aðferðir til tjáningar skynlifana , eru röklegs og sálræns eðlis , en smekksdómurinn er aftur á móti fagurfræðilegs eðlis , eða huglægs eðlis (subjective) og það aðgreinir smekksdóminn frá rökvísi eða skilningi , sem andlegum eiginleika.
Kant skrifar sem sagt rit sem fjallar um skynsemi , og tekur ekki fyrir eins mikið af viðfangsefnum í einu og Aristóteles hafði gert í sínum ritum.
Á meðann Aristóteles hafði reynt að flokka og skilgreina út frá alls kyns flokkunum og flokkunarkerfum beinar og óbeinar upplifanir okkar af reynslu - reyndi Kant að skipta skynseminni niður og skoða hvernig menn upplifa smekk og hvers vegna það er svona lítill munur á því hvernig við berum saman bækur okkar af listrænni upplifun.
Þar sem huglægir dómar gera fyrir fram ráð fyrir fastmótuðum hugmyndum og vinna að því að koma á fastmótuðum hugtökum finna fagurfræðilegir dómar sér leiðir út frá tilfinningum okkar og hvorugir hvíla á neinu hugtaki né reyna þeir að framkalla neitt hugtak.
Huglægu eiginleikarnir hafa áhuga á að setja upp hugtök og viðmið og hugmyndir.
Fagurfræðilegir dómar eru áhugalausir og vinna út frá tilfinningum en hafa ekki áhuga á því að framkalla nein hugtök.
Listfræðilegir dómar eru einnig lausir við öll markmið og allan tilgang.
Það sem Kant bætir við varðandi huglægni (subjectivity) , er að hún er ekki háð neinum takmörkunum og er frjáls.
Ætti smekksdómur að leyta að markmiði ætti sá smekksdómur að vera markmið í sjálfum sér.
Fagurfræðilegir dómar eru samkvæmt þessu markmið í sjálfum sér - þeir eru fullir og heilir og leita ekki einhvers annars eins og skynsemi eða skilningur eru gjörn á að gera.
Ef smekksdómur leitaði tilgangs væri það þýðingarlaus tilgangur (´purposeless purpose´).
Ef einhver kæmi í heimsókn til Kants og segði við hann að skáldskapur og myndlist væru tilgangslaus myndi hann segja ´já. Þau hafa ekkert með tilgang að gera því þau eru algjörlega frjáls´.
Ein leið til að svara Platón er að skapa aðskilið svæði fyrir myndlist og skáldskap og það er Kant að gera
Hann er ekki aðeins að skapa öðruvísi svæði fyrir skáldskap heldur hvílir skáldskapurinn á allt öðruvísi ástæðu heldur en skynjunin gerir.
Ástæðu eða grundvelli sem er fagurfræðilegs eðlis og hefur að gera með smekksdóma.
Það þýðir að bæði viðfangsefni og hlutur eru skynjuð eins og þau séu heil og fullkomin innra með sér sjálfum.
Í smekksdóminum felast engin nýtingarmarkmið eða tilgangur.
Hver smekksdómur er markmið í sjálfu sér.
Þetta kemur margoft fram í útskýringum Kants á hans túlkun á eðli smekksdóma.
Ein leið sem Kant fer til að skilgreina hið fallega er að aðgreina það frá öðrum hlutum svo að hann aðgreinir það frá hinu ánægjubundna og síðan aðskilur hann það frá hinu góða.
Skoðum muninn á hinu fallega , þ.e. hinu fagurfræðilega , og því sem er ánægjubundið.
Þar sem hið ánægjubundna er áhugasöm tilfinning sem leitar eftir ánægju gagnvart hlutnum hefur hið fagra einfaldlega engann áhuga.
Það leitar ekki eftir neinu gagnvart hlutnum og krefst einskis af honum.
Orðin tvö , ´eros´og ´agpe´(?) (ATH)henta mjög til þess að útskýra hvað Kant er að fara í þessu samhengi.
Eros er efniskennds eðlis , þú villt komast yfir það sem þér er kært , það er hið ánægjubundna , en agape er sjálfslaus kærleikur.
Þú villt ekki komast yfir neitt eða stjórna neinu heldur elska.
Hið fallega er lauslega meira líkt agape á meðann hið ánægjubundna líkist meira eros.
Hið fagra hefur svo litlar áhyggjur af ánægju gagnvart einhverju að það veltir því vart fyrir sér hvort þessi hlutur sé til eða ekki.
Þessi hlutur getur verið ímyndaður hlutur , eða eitthvað á borð við einhyrning , það er allt í lagi því að markmið hins fallega er ekki að komast yfir hlutinn.
Það leitar ekki ánægju.
Það er hreint og frjálst og er markmið í sjálfu sér.
Á meðann hið góða leitar uppi fegurð sem takmark að æðra markmiði samþykkir hið fallega það án nokkurra skilyrða sem fagurfræðilegan hlut í sjálfum sér.
Skoðum eitthvað sem höfðar til fegurðartilfinningu fólks , t.d. íkon eða skúlptúr.
Ef þú hefur áhuga á hinu góða ertu að velta fyrir þér hvernig þessi íkon getur komið þér í beint samband við guðdóminn sem er annað markmið , en ef þú horfir á þennan hlut út frá fagurfræðilegu sjónarhorni hefurðu áhuga á því sem markmiði í sjálfu sér , ekki hvað það getur gert fyrir þig eða hvert það mun fara með þig heldur hvernig það birtist þér sem markmið í sjálfu sér (listaverkið sem þú ert að horfa á).
Það er hið fallega.
Ég hef verið að vinna mér leið upp á við í þessari miðjubundnu skilgreiningu á öllu því sem Kant hefur sagt og skrifað (í listfræðirannsóknum í þessu tilfelli og Gagnrýni dómgreindarinnar).
Kant segir að þó að smekksdómur velti algjörlega á viðfangsefninu , er hann þverstæðukenndur og gætir áhrifum hans alls staðar og þannig kemur til kasta ´viðfangsbundnu algildi´ (subjective universality´).
Þetta er jafn mikilvægt Kant og það er Burke , en hann sagði það sama , að smekksdómurinn sé viðfangsbundinn og við finnum fyrir honum öll öll einstaklingsbundið , og sönnun hans fyrir ´viðfanbsbundnu algildi´er sú að fyrst að við höfum skilningarvit sem við getum notað til að skynja umhverfi okkar með og mynda okkur dóma um smekk , er smekkurinn sjálfur algildur. Sönnun Burke fyrir ´viðfangsbundnu algildi´ er fólgin í því að fyrst að ímyndunaraflið og smekkurinn eru háð skilningarvitunum og fyrst þau eru algild , þá er smekkurinn algildur. Kant væri þessu vafalítið sammála en kemur með dýpra svar. Samkvæmt Kant og hvernig hann byggir sína hugmynd um ´viðfangsbundið algildi´, það sem gerir það að verkum að reynsla manna af smekksdómum er sams konar eðlis úti um allt , er sú staðreynd að viðfanbsbundið algildi er hreinlega bundið viðfangsefninu (´hrein skynsemi´) og því eru smekksdómar ólitaðir af hagsmunum sem koma eftir á eða neinu sem hallast að þeim , og listfræðin er í sjálfri sér frjáls , hún er óháð stjórnmálum , og í henni eru engin plön sem hægt er að dylja og fyrst að hið fallega nær ekki yfir nein hugtök , þar sem hún er frjáls og áhugalaus , og í þriðja lagi skeytingarlaus gagnvart hlutnum og tilvist hans og þá hlýtur hún einnig að gæta fyllsta fordómaleysis og vera laus við allar takmarkanir og það þýðir að ef við myndum okkur skoðanir út frá smekksdómum sem eru lausir við alla fordóma , öll plön og allar takmarkanir hljóta slíkar myndanir á slíkum skoðunum á slíkum smekksdómum að vera settar fram í anda sams konar frelsis og þess sem listfræðin sjálf býr yfir.
Það sem Kant er að segja er að ef við upplifum smekkinn sem óháðan neinni dagskrá eða pólitík óháð því hvað okkur finnst sjálfum um upplifanir okkar af smekksdómum , þá upplifum við hann öll eins.
Þessi skoðun Kants sem er miðpunkturinn í allri hans listfræði verður enn þann dag í dag fyrir árásum - í huga nútíma kennimanna er þetta fáránlegt (Kant veldur enn deilum í dag um smekkinn og rannsóknir sínar og rannsóknarniðurstöður á honum) því í þeirra hug er ekki til neitt sem heitir frjáls og áhugalaus viðbrögð , í huga módernistanna veltur allt á pólitík , ekkert getur verið frjálst undan járnhnefum pólitískrar hugmyndafræði og pólitísksrar atburðarásar og froðufella því , póstmódernistar hins vegar hafa haldið fram að sumt geti verið óháð deiglunni , og allt er afstætt og ekki er til neitt algildi , og Kant hefur enn þann dag í dag orðið fyrir mjög harðri gagnrýni á kenningar sínar og hugmyndir um hvernig við deilum smekki okkar gagnvart smekki sem í sjálfum sér er hlutlaus gagnvart öllum öðrum smekki , og smekkurinn er háður viðfangsefni og algildi , hvort sem við erum því sammála eða ekki , og er þannig frjáls og óháður gagnvart öllum hugmyndakerfum og atburðarásum.
Af hverju er það svona mikilvægt og af hverju er þessi þverstæða okkur nauðsynleg?
Að dómi Kants verður hinn fagurfræðilegi heimur að vera viðfangsbundinn , annars verður hann ekki frjáls , og til þess að vera frjáls verður hinn fagurfræðilegi heimur að vera fagurfræðilegur , þ.e. hann sjálfur , og verður að fórnfæra sér sem svið gagnrýninnar greiningar , kerfisbundinna rannsókna , hann verður að algildur , þannig að til þess að vera frjáls verður hann að vera viðfangsbundinn , en til þess að við getum sett upp kerfi og reglugerðir eins og hinn kerfisbundni Kant vill að við gerum , þá verður þessi heimur að vera algildur , og Kant er eins og Burke ; ´ef hann er ekki algildur og ég get ekki flokkað neitt í honum , til hvers þá að gera það? Það væri gagnslaust. Berum saman hugmyndir Kant við kristindóminn því þar eru smá tengsl. Í kristilegri guðfræði er Jesú Guð og maður og á sama tíma hlýtur Jesú að vera Guð því annars væri dauði hans ekki 100% algildur fyrir frelsun. Að áliti Kants er smekkurinn ekki 100% gildur því hann tengist ánægjunni. Ánægjan skapar smekknum glamúr og gefur listaverkinu efnahagslegt gildi. Þegar við tölum um smekk erum við ánægð , það vísar á leit að markmiði og hann er ekki hreinn , en samt sem áður er til hreinn , æðri smekkur að dómi Kants , og það er smekkur sem beinist að formi.
Af hverju er smekkur sem beinist að formi frjáls og fagurfræðilegur? Ástæðan er samkvæmt Kant að form ljóðs er hægt að rannsaka sem markmið í sjálfu sér sem það væri tilgangslaus tilgangur. Sem slíkt getur þetta form verið hluti af heimi fagurdóma. Átt er við ´form´ andstætt ´innihaldi´. Innihald ljóðs eða mórall þess er eitthvað sem breytist með hverri öld sem líður en í huga Kant er formið eitthvað sem er hreint og eilíft , það breytist ekki , og form ljóðs á sér enga dagskrá / atburðarás , það er markmið í sjálfu sér , eða tilgangslaus tilgangur og þess vegna er það gott og nær gagnvart hinum fagurfræðilega dómi , þannig að smekkur gagnvart formi er fagurfræðilegs eðlis. Þessi formalismahluti hjá Kant tengist plotti yfir karakter hjá Aristótelesi. Ef þú hugsar út í það er plott miklu nálægara gagnvart formi heldur en karakter er innihaldi , og að þessu leyti er Kant Aristótelesarsinni. Hann líkt og Aristóteles setur plottið í forgang og plottið tengist forminu og formið er hreint og eilíft og þess vegna fagurfræðilegs eðlis.
Þessi hugmynd hefst hjá Aristótelesi og Kant tekur hana upp.
Vissulega kemur það fyrir sjónir eins og að hér sé verið að tala um fegurðina eins og hún sé í hlutnum , langar mig til að benda á að í hvert sinn sem ég ræði fegurðarhugtakið í þessu samhengi er ég enn að tala um viðfangsefnið. M.ö.o. það er vissulega nokkuð strembið að tala um þetta því það er eins og ég sé að segja að ´fegurðin búi í hlutnum´, en að hér mun ekki vikið frá því að um þekkingarfræði sé að ræða , þ.e. að fegurðin sé til staðar í viðfangsefninu , því hér er átt við að Kant hafi verið að reyna að nálgast þessa umræðu á nýjann hátt þar sem að svo virðist greinilega sem að sama hvernig við orðum það virðist eins og við séum að tala um hlutinn. Þannig reynist það flókið og þungbært að tala um viðfangsbundið svar. Enn og aftur leggur hann áherslu á að það virðist vissulega sem svo að hann komi vissulega fyrir sjónir hlutbundið , þó reyndin sé einfaldlega sú , a.m.k. virðist það vera sem svo , að það sem hann sé að reyna að boða með röksemdafærslum sínum og greiningu á heimspekilegum vandamálum smekkshugtaksins , sé viðfanbsbundið. Hvert er þá hlutskipti ímyndunaraflsins gagnvart smekknum?
II. Hluti.....
Til þess að skilja heimspeki Kants verðum við að skilja hvernig hann skilgreinir hugtakið ´ímyndunarafl´. Kant tekur allt sem Burke sagði saman í heimspeki sinni en gengur svo umtalsvert lengra sjálfur. Hann telur að ímyndunaraflið sé ósjálfráður , sálrænn hæfileiki sem öðlast líf og verður frjáls fyrir tilstilli fagurfræðilegra / listrænna hugmynda og líkt og Burke er hann sammála afstöðu Burkes til ímyndunaraflsins sem er að það sé frjálst og leitist við að bera hlutina endurtekið saman. Líkt og Burke þá sér Kant ímyndunaraflið fyrir sér á þann hátt að það öðlist hæfileikann til þess að bera saman skynupplýsingar í ný form og tengingar og það hefur að gera með ósjálfræði og í frjálsum leik sínum grípur ímyndunaraflið skynupplýsingarnar og býr til nýjar myndir eða form úr þeim (t.d. falleg mynstur í náttúrunni svo sem brota líkt og í kuðungum og snjóflögum).
Um hlutskipti ímyndunaraflsins gagnvart smekknum.
III. Hluti........
Áhrif Kants á síðari Kópernikusarbyltingar í heimspeki
IV.Hluti......
Góði rýnir Humes og hinn góði rýnir í dag sem margskiptur.
Kant lýtur á ímyndunaraflið sem óháða , skyndilega og sálræna gáfu (náðargáfu) sem er upplifuð sem ljóslifandi og sem eiginleiki sem öðlast frelsi fyrir tilstilli tjáningu listrænna eða fagurfræðilegra hugmynda.
Líkt og Burke telur Kant að ímyndunaraflið sé óháð og frjálst , og að það leitist á við að bera hluti saman í sífellu (´endurbera þá saman). Leikur þess er því frjáls. Rétt eins og Burke gefur Kant ímyndunaraflinu þann eiginleika að bera saman í sífellu skynupplýsingar í ný form og ný tengsl og það hefur að gera með skyndileika , og ímyndunaraflið grípur upplýsingarnar á lofti í frjálsum leik , og úr verða ný form. Hér svipar Kant til Burke í greiningu Burke á tengslum ímyndunaraflsins við beinar eða aðrar upplifanir á smekk.
Enn þann dag í dag hefur þessi skýring á heimspeki Kants í listfræði hans orðið fyrir árásum.
Það er skiljanlegt því það ríkir mikið ósamkomulag um það hversu langt menn megi ganga í að túlka skoðanir sínar á myndlist , og í hönnun og framleiðslu listaverka.
Hvað átt er við með ´Kópernikusarbylting í heimspeki´
Með hugtakinu ´kópernikusarbylting í heimspeki´er átt við byltinguna sem Kant olli í kjölfar rannsókna sinna á fyrirbærum listfræði og heimspeki , sérstaklega í ritum eins og Gagnrýni Hreinnar Skynsemi og Gagnrýni dómgreindarinnar.
Kópernikus hélt fram að þau rök að Jörðin væri miðja alls stæðust einfaldlega ekki skoðun , þar sem að sólin hlyti að vera miðja kerfis , sem Jörðin og aðrar þekktar reikistjörnur innan hennar kerfis , snerust um.
Kant hélt því fram að sams konar skapi í Gagnrýnni hreinnar skynsemi og Gagnrýnni dómgreindarinnar , að mannleg skynsemi sé ekki miðja sjálfrar skynreynslunnar eins og sumir höfðu lengi haldið fram , heldur sé hún háð miðju í sjálfri sér , óháð því hvernig einstaklingsbundin túlkun á því hvað orsakar það að þekking verður til , fer fram.
Í heimspekinni er miðjuviðfangsefnið sjálf skynjunin - af hverju upplifum við það sem við skynjum á þann hátt sem við gerum einstaklingsbundið og deilum svo hvert með öðru?
Aristóteles gerði manninn að miðju skynreynslunnar í skynheimi sínum sem einstaklingur þegar hann var uppi á sínum tíma , og Immanuel Kant færði skynsamleg rök fyrir því að án beinnar tengingar við rúm , tíma og orsakasambönd , gæti einstaklingurinn ekki tengt með neinum hætti svo vitað sé , rúm við tíma og síðan rúm við tíma og orsakasambönd , og haldið hinu forskilvitlega aðskildu rúmi , tíma og orsakasamböndum , sem færa má rök með og á móti hvort sé yfir höfuð hægt.
Fyrsta kópernikusarbyltingin í heimspeki samkvæmt þessari skýringu væri þá sú ákvörðun Kants að svipta manninn stöðu sinni sem miðju skynjunarinnar og gera skynsemina að miðju sjálfrar sín.
Í sinni heimspeki tekur Kant manninn úr miðjunni sem viðfangsefni skynseminnar - og í hans heimspeki er það skynsemin sjálf sem er miðja skynjunarinnar og það hvernig við túlkum á einstaklingsbundinn hátt reynslu okkar af skynfyrirbrigðum leiðir til skilnings okkar á því smám saman , hvers vegna við upplifum skynreynslu okkar á svipaðan hátt.
Í heimspeki Kants er það alheimurinn sem er miðja skynseminnar , en hjá Aristótelesi hinn skynsami einstaklingur , óháð því hvers eðlis hann er sem vitsmunavera.
Í minni heimspeki er engin miðja. Meira að segja sjálf skynfærin í líkama mínum eru ekki miðja skynreynslunnar.
Fyrir þessu sjónarmiði gagnvart heimssýn minni þar sem skynjun og upplifanir á skynfyrirbrigðum eru teknar fyrir , hefur hinn þekkti heimspekingur Sigríður Þorgeirsdóttir fært skynsamleg mótrök , þar sem hún heldur því fram , að án einstaklingurinn verði að taka mið af e.k. miðju í sínum heimi til þess að geta túlkað skynreynslu sem beina afleiðingu túlkunar skynfæranna á skynreynslu og því hvernig þau þýða þá skynreynslu.
Ég er sammála henni að mörgu leyti , en ósammála því að líkami minn sé miðja skynreynslu í mínu lífi , þar sem ég tel að skynreynslan sjálf sé ólínubundin og óháð neinni miðju.
Með því að svipta hinn þekkta alheim stöðu sinni sem miðju skynreynslunnar hjá manninum hér og nú , má færa rök fyrir því að þar með sé hafin þriðja kópernikusarbyltingin í heimspeki þar sem hinar fyrri tvær höfðu gert ráð fyrir því að hinn þekkti alheimur væri miðja allrar skynreynslu hjá manninum , og í hinni síðari sem Kant hafði komið af stað hafði maðurinn verið sviptur stöðu sinni sem miðja skynreynslu sinnar og í stað mannsins sem miðju skynseminnar , er skynseminni sjálfri komið fyrir sem miðju sjálfrar sín , þar sem einstaklingurinn er einfaldlega athugandi í atburðarás sem samanstendur af ákveðinni röð hendinga eða atburða.
Í minni heimspeki er tekið mið af afstæðinu sem grundvellinum að baki allrar skynjunar , og með afstæðinu er hinum þekkta alheimi annars vegar og skynfærunum mínum hins vegar , bolað í burtu sem miðju skynjunar hjá mér sem einstaklingi , þegar ég vel að túlka fyrirbæri eða atburði sem ég hef skynjað.
Í seinni kópernikusarbyltingunni í heimspeki tengir Georg Kantor stærðfræðina heimspekinni með því að þróa mengjafræði sína og útskýra hana með háþróaðri , heimspekilegri hugsun sem gerði það að verkum að honum tókst næstum því að koma nokkru skipulagi á stærðfræðilegt og heimspekilegt hugarfar sitt. Þessi háþróaða , heimspekilega hugsun fólst í því að gera margar tilraunir til að taka flókin , stærðfræðileg fyrirbrigði sem fyrirfinnast í náttúrunni og reyna að útskýra þau vísindalega og heimspekilega. Um leið og það tækist , væri hægt að sýna fram á tilvist samræmis sem tengdi öll flókin stærðfræðileg fyrirbrigði , svo sem t.d. Koch flöguna. Spurningin á dögum Cantors var sú hvort í framtíðinni yrðu þróuð hugtök eða orð sem hægt væri að nota til að sýna fram á hvernig brotar sem virðast eiga sér upphaf en engann endi deilast niður í að því er virðist hið óendanlega.
Í brautryðjendastarfi sínu á rannsóknum mengja má segja að Kantor hafi sýnt fram á að það sé einfaldlega ekki hægt að halda vísindunum aðskildum frá djúpum , flóknum vangaveltum eða jafnvel sjálfri heimspekinni.
Afleiðing Kópernikusarbyltingarinnar í heimspeki fyrir listgreiningu , mengjafræðirannsóknir og brotarannsóknir
Tenging heimspeki - og listfræðirannsókna Kants við heimspeki - og stærðfræðirannsóknir Mandelbrot og Georg Kantor er tiltölulega einfalt ferli. Hjá Aristótelesi var það þekkingin sem var miðja skynseminnar , en Kant taldi að það væri enginn sérstakur tilgangur fólginn í því hvernig fólk býr til listaverk eða upplifir þau - það sé því tungumálið sjálft sem er miðja skynseminnar - án skynsamlegrar túlkunar á því hvers vegna maður upplifir listaverk sem fallegt eða ljótt , færir skynsamleg rök með og á móti listaverki er ekki mögulegt að beita tungumálinu sjálfu sem verkfæri til þess að skýra þessar upplifanir.
Aristóteles væri þessu að miklu leyti sammála.
Kant færir rök fyrir því að í eðli sínu sé öll list tilgangslaus - það séu þeir sem upplifi hana sem gefi merkingu beinnar eða óbeinnar deildrar reynslu af henni. Það eru m.ö.o. áhorfendurnir sem eru dómararnir sem ljá listamanninum rödd sína - án þeirra þjónar listaverkið engum ´tilgangi sem er full tilgangs´hvort eð er. Mandelbrot taldi ekki að list væri sem slík tilgangslaus , heldur líkt og Kant að listrýnar og listamenn gæfu listinni merkingu.
Mandelbrot færði rök fyrir því að með því að bannfæra augað frá vísindunum , hafi vísindamenn gert mjög alvarleg mistök - þar með hafi þeir bannfært vísindin frá sjálfri skynseminni , og reynt að túlka skynseminna ríkinu í hag , fremur en hinum almenna borgara sem áhorfanda listaverks , eða fallegs mynsturs - mynsturs sem áhorfandi þess eða upplifandi velur að gefa merkingu - en sjálft mynstrið er til óháð beinnar eða óbeinnar íhlutunar hjá áhorfandanum. Mandelbrot skorti hins vegar skýrari og afmiðjaðri útfærslu á því hvað gerir upplifun af fegurð að því sem hún er , t.d. fegurð brota , vegna þess að brotahugtakið sjálft hafði fram á hans dag , helst verið rætt innan jaðars háskólasamfélagsins og lítið utan hans.
Mandelbrot færði skynsamleg rök fyrir því að líkt og Kant hafði sýnt fram á með sínum rökum að mjög lítill munur sé á því hvernig hinn almenni borgari og elítisti skynji eða upplifi listaverk , þá sé mjög lítill munur á því hvernig einhver sem er ómenntaður og háskólaborgari upplifa listaverk eða einhver falleg mynstur sem þeir sjá og velja svo að gefa eitthvert heiti , eins og t.d. í tilfelli hinnar fögru Koch flögu.
Kant lenti upp á kant við konunginn út af túlkunum sínum á því hvernig fólk upplifir það að horfa á eða búa til listaverk , og Mandelbrot lenti upp á kant við tilviljunarsinna vegna tilrauna sinna til að færa skynsamleg rök fyrir því að þeir einir hafi ekki alltaf rétt fyrir sér þegar þeir reyna að túlka upplifanir sínar af því að horfa á listaverk eða skoða falleg munstur.
Mandelbrot var mengjafræðingur líkt og Georg Cantor og heimspeki hans og stærðfræðirannsóknir og mengjarannsóknir Georg Cantor tengjast órjúfanlegum böndum.
Það sem Cantor hafði reynt að sjá fyrir sér sem hafði gert hann veikann andlega , gat Mandelbrot nefnt , og kallað brota - og þar með var komið hugtak yfir brota sem eru stærðfræðileg fyrirbæri sem eiga sér hvorki upphaf né endi og halda áfram endalaust , og hver broti hefur sinn einstaka stærðfræðiútreining sem útskýrir myndun hans.
Cantor veiktist því hann hafði ofkeyrt sér í stanslausum tilraunum til þess að sjá fyrir sér stærðfræðijöfnur sem útskýrðu brot sem áttu sér hvorki upphaf né endi , og kröfðust sérstakra mynda til að útskýra myndun hvers brots.
Engin hugtök voru til undir þessi brot , og síðar meir þróaði Benoit Mandelbrot hugtakið brotar , út frá hugtakinu ´brot´ (fraction) til þess að nota hugtak sem væri auðvelt að muna og skilja tið að auðvelda sjálfum sér að skilja brotana og hvers vegna fólk getur séð fyrir sjálfu sér tilurð þeirra í huganum og útskýrt það í ræðu og riti.
Notað úr fyrri hluta myndbandanna Kant youtube - 1 of 2
NOTA SÍÐAR KANT YOUTUBE MYNDBÖNDIN SEM ERU Í 3 LIÐUM
No comments:
Post a Comment